Hvers vegna persónukjör ?
Almennt
Fyrir Alžingi liggur fyrir frumvarp til breytinga į lögum um kosningar til sveitarstjórna nr. 5/1998 og lögum nr. 24/2000 um kosningar til Alžingis. Ķ frumvörpunum felast umtalsveršar breytingar į röšun frambjóšenda. Lagt er til aš tekiš verši upp svokallaš persónukjör sem stjórnmįlamenn slį um sig meš žvķ aš vķsa til žess sem mikilar lżšręšisumbótar. Žvķ er undirritašur ósammįla .
Undirritašur hefur oršiš var viš aš margir viršast telja aš stjórnmįlaflokkarnir muni hafa val um hvort žeir taki žįtt ķ hinu nżja kosningafyrirkomulagi ešur ei. Svo er ekki. Žessi ašferš sem lögš er til felst aš meginstefnu til ķ žvķ aš stjórnmįlaflokkar geta ekki, nema aš takmörkušu leyti, haft įhrif į röšun sinna frambjóšenda. Lagabreytingatillagan felst ķ žvķ aš framboš eru skyldug til aš bjóša fram órašašan lista af ašalmönnum, en hafa žó frjįlsar hendur meš varamenn sķna.
Til śtskżringar getum viš tekiš dęmi af bęjarstjórn žar sem eru ķ heildina 15 bęjarfulltrśar. Ķ žvķ tilviki žarf stjórnmįlaflokkur aš bjóša fram 15 óröšuš nöfn einstaklinga sem munu mynda svokallašan persónukjörslista en žaš er sį listi sem kjósendur geta ritaš višeigandi nśmer fyrir framan ķ sjįlfum kosningunum, og eru žaš žvķ ašalfulltrśar listans. Bošiš er fram meš hefšbundnum hętti ķ varamannasęti en žaš eru žį seinni 15 sęti frambošsins. Afar ólķklegt er aš frambjóšandi af žeim lista verši kjörinn.
Ķ žessu sambandi mį vitna beint ķ greinargerš meš lögunum žar sem kemur fram aš ašalfulltrśar verša aldrei kjörnir śr žeim sętum [varamannasętum] og ašeins ķ žeim tilvikum aš listi fįi meira en helming sęta sveitarstjórnar hljóta einhverjir af žessum frambjóšendum rašaša hluta listans kjörbréf sem varamenn viš upphaflega śthlutun.
Kostir og gallar
Fyrir löggjafaržinginu sķšastlišiš vor lį fyrir stjórnarfrumvarp af svipušum meiši. Žó er įkvešinn munur į žvķ frumvarpi og žvķ sem hér er til umfjöllunar. Sś breyting sem oršiš hefur frį žvķ frumvarpiš var fyrst lagt fram er sś aš ķ fyrri tillögunum var gert rįš fyrir aš flokkum gęfist kostur į aš bjóša fram órašaša lista (persónukjörslista). Tillögurnar fólu žvķ ķ sér įkvešiš frjįlsręši fyrir žį sem vildu bjóša fram. Skemmst er frį žvķ aš segja aš hętt hefur veriš viš valfrelsi fyrri tillagna meš žeim rökum aš valfrelsiš žį hafi einungis veriš vegna skamms tķma til alžingiskosninga og ętla mętti aš sum framboš vęru žegar bśin aš marka sér stefnu ķ frambošsmįlum.
Žó nokkrir gallar eru viš žęr tillögur sem komnar eru fram. Fyrir žaš fyrsta mį nefna aš einn megintilgangur frumvarpsins er aš auka valfrelsi kjósenda žótt žaš sé nś žegar til stašar. Kjósendur geta breytt röšun frambjóšenda aš vild į kjörsešli, meš žvķ aš strika śt og/eša breyta röšun frambjóšenda. Margir hafa haldiš žvķ fram aš ekki sé tekiš nęgilega vel į śtstrikunum og endurröšun viš nśverandi kosningafyrirkomulag. Nś žegar hefur vęgi śtstrikana veriš aukiš og hafši žaš įhrif ķ sķšustu kosningum. Žó hefur enginn dottiš śt af žingi vegna śtstrikana žó frambjóšendur hafi sannarlega falliš nišur um sęti. En žaš getur varla talist vandamįl svo lengi sem fyrirkomulagiš sé lżšręšislegt.
Ef menn telja žaš vera vandamįl aš kjósendur geri sér ekki nęgjanlega grein fyrir rétti sķnum til breytinga į kjörsešli žį er vel hęgt aš leysa žaš meš betri kynningu og e.t.v. meš žvķ aš gera kjörsešilinn betur hannašan fyrir breytingar, t.d. meš žvķ aš hafa box fyrir framan hvert nafn til aš aušvelda tölubreytingar.
Eins og fram er komiš žį geta flokkarnir rašaš fólki į persónukjörslistann meš žeim hętti sem žeim sżnist, hvort sem žaš er gert meš uppstillingarnefnd eša prófkjöri. Leiša mį aš žvķ lķkum aš žeir flokkar sem hafa notast viš prófkjör til aš velja frambjóšendur sķna muni įfram vilja notast viš žį ašferš til aš velja į sem lżšręšislegastan hįtt žaš fólk sem į aš skipa persónukjörslistann. Fimmtįn efstu frambjóšendur ķ prófkjöri myndu žvķ fį sęti į listanum. Žvķ er lķklegt aš meš žessari tillögu sé ekki komiš ķ veg fyrir prófkjör, heldur žvert į móti verši ķ raun tvęr prófkjörsbarįttur. Önnur žegar flokkur velur sjįlfur į persónukjörslistann og hin sem į sér staš į sama tķma og kosningabarįtta flokkanna į sér staš. Tel ég fyrirséš aš žaš mun leiša til sundrašrar og flókinnar kosningabarįttu og sé ekki ķ takt viš tilgang frumvarpsins. Fyrir žį flokka sem hafa notast viš uppstillingarnefnd til aš įkveša frambjóšendur sķna, žį er sś leiš einfaldlega bśin aš vera samkvęmt žessu frumvarpi.
Ķ frumvarpinu er lögš til nż reikniregla sem ber nafniš forgangsröšun žar sem um sé aš ręša lżšręšislegri reiknireglu en sś sem nś er notast viš. Svo vitnaš sé beint ķ frumvarpiš žį er um aš ręša hlutfallsašferš sem tryggir minnihlutanum sinn skerf viš śthlutun sęta. Sś meirihlutakosning sem notast er viš ķ dag ķ flestum prófkjörum er ekkert heilagri en svo aš flokkar hafa fullt frelsi til aš notast viš žį ašferš sem žeir telja lżšręšislegasta. Ef hér er um lżšręšislegri kosningaašferš aš ręša en ašrar ętti hver flokkur aš sjįlfsögšu aš skoša hvort hann sé sammįla žvķ, en ekki veršur tekin afstaša til žess hér. Ašalatrišiš er žó aš flokkarnir geta višhaft žaš kosningafyrirkomulag og reiknireglur sem žeir vilja og žvķ gildir hlutfallsašferšin ekki sem rök fyrir frumvarpinu.
Sumir hafa nefnt aš žeir vilji ganga lengra og leyfa kjósendum aš kjósa einstaklinga. Žaš er efni ķ ašra umręšu žar sem engar slķkar tillögur hafa veriš śtfęršar og liggja ekki fyrir ķ žessu frumvarpi, en eru žó allrar athygli veršar. Žó mį benda į aš žó flokkar bjóši fram aš jafnaši žį hafa margir einstaklingar bošiš sig fram ķ gegnum nśverandi kerfi og er ekkert žvķ til fyrirstöšu. Jafnvel mętti halda žvķ fram aš žaš sé aušveldara viš nśverandi fyrirkomulag heldur en viš žessar nżju tillögur sem hér eru reifašar, žar sem žaš liggur ekki fyrir eins stefnumarkandi frį upphafi hver žaš sé sem leiši listann.
Velta mį fyrir sér żmsum öšrum spurningum sem allar eru af sama meiši; aš hendur stjórnmįlaflokka verša bundnar. Hvaš ef einhver vill ekki vera ķ forystu? Hvaš ef einhver vill einungis vera ķ forystu ? Hvaš ef einhver vill vera ķ barįttusętinu? Hver er ķ barįttusętinu? Hvaš ef flokkur vill hafa hina ólżšręšislegu fléttulista? Hvaš ef einstaklingur vill stofna flokk og leiša hann? Žį mį velta fyrir sér hver žaš sé sem leiši listann ķ kosningabarįttunni. Hver mętir ķ umręšur oddvita?
Almannavalsfręšin śtskżrir hina skynsamlegu vanžekkingu ķ kosningum, žar sem gengiš er śt frį žvķ aš žaš sé ekki skynsamlegt fyrir kjósanda aš eyša tķma sķnum ķ aš kynna sér öll mįl ķ žaula, žar sem hann hefur oftast annaš mikilvęgara aš gera heldur en aš lesa lagafrumvörp og stefnuręšur allan daginn. Žaš sama į aš einhverju leyti viš um frambjóšendur žess frambošs sem kjósandi kżs og žį sér ķ lagi žegar meta žarf hvaša stjórnmįlaflokk į aš kjósa ķ sama vetfangi og įkveša žarf hvaša frambjóšendur žarf į aš kjósa. Žį kann stefna flokks aš rįšast ķ einstökum mįlum eftir žvķ hvaša frambjóšendur verma forystusętin og žvķ er lķtiš gagnsęi ķ óvissu um žaš. Žaš skiptir t.d. mįli hvort oddviti er fylgjandi ašild aš ESB ešur ei og žaš getur veriš śrslitaatriši ķ huga kjósandans. Stjórnmįlaflokkarnir og žaš fólk sem žar starfar er ķ bestri aštöšu til aš meta fęrni og hugmyndir sķns fólks og raša žvķ į frambošslista. Ef žaš mat žeirra er óskynsamlegt žį bera žeir hallan af žvķ. Kjósendur geta treyst žvķ aš sś framsetning sé aš meginstefnu til hvaš skynsamlegust, en ef žeir eru ósammįla hafa žeir frelsi til breytinga. Ef kjósandi getur engan veginn sętt sig viš frambjóšendur og telur aš ekki séu margir į žeirri skošun, žį getur vel veriš aš hann kjósi einfaldlega ekki flokkinn. Betra er aš žaš liggi fyrir frį upphafi hvernig frambošslistinn sé mannašur.
Žaš er višeigandi ķ žessum efnum aš minna į žį skošun Öryggis- og samvinnustofnunar Evrópu og Evrópurįšsins, aš ekki eigi aš breyta kosningalögum meš skemmri fyrirvara en einu įri fyrir kosningar. Nś žegar eru nśverandi og hugsanlegir frambjóšendur ķ komandi sveitarstjórnarkosningum farnir aš velta fyrir sér hvaš framtķšin ber ķ skauti sér og enginn veit hvaš veršur. Slķkt įstand er óįsęttanlegt.
Nišurstaša
Eins og kemur fram ķ įšur nefndri greinargerš meš frumvarpinu žį er persónukjör til žess falliš aš draga śr möguleikum flokkanna til žess aš įkveša sjįlfir hvaša fulltrśar žeirra nįi kjöri ķ kosningum. Žaš viršist sem gert sé rįš fyrir aš stjórnmįlaflokkar séu ólżšręšislegir. Nišurstaša frumvarpsins er einmitt sś aš veriš er aš taka įkvöršunarvald frį stjórnmįlaflokkum. Veriš er aš skerša frelsi žeirra meš rökum sem standa ekki sterkum fótum. Kjósendur geta ķ dag breytt listum, strikaš śt og breytt röšun frambjóšenda, og flokkar geta veriš meš betra kosningafyrirkomulag ef žeir telja žaš lżšręšislegra en žaš sem žeir hafa ķ dag.
Žaš skiptir mįli viš mat į žvķ hvaša flokk kjósendur įkveša aš kjósa, hverjir žaš séu sem frambošiš hefur rašaš ķ efstu sęti lista sķns. Žaš segir ekki ašeins til um žęr stjórnmįlaįherslur sem eru aš finna hjį mismunandi frambjóšendum, heldur einnig hvaša manngeršir žaš eru sem leiša listann. Žaš eru ekki allir kjósendur sem kjósa stjórnmįlahreyfingar śt frį mįlefnum, margir kjósa einfaldlega žį framjóšendur sem žeir treysta best. Stjórnmįlaflokkar hljóta aš eiga aš hafa įkvöršunarvald um hvaša fólki žaš teflir fram.
Mašur hlżtur aš spyrja sig; Af hverju aš bylta žvķ sem er ekki brotiš ?
Vilhjįlmur Ž. Vilhjįlmsson
